Thiền, Định, Chỉ, Quán... vấn đề chữ & nghĩa trong nhà Phật

Nhân dịp thấy ông anh rể cầm quyển sách “Thiền dưới ánh sáng khoa học” của một thầy dạy Thiền với pháp danh Thông Triệt, tôi tò mò muốn đọc thử xem hai từ Thiền và Khoa học được hiểu như thế nào vì tôi nghĩ chắc chắn là chúng sẽ bị hiểu sai. Và tôi không thất vọng! Vừa đọc phần “Nhân duyên tạo ra luận này”, tôi đã phải cười to khi đọc vài đoạn văn khai mở. Sau đây là phần nguyên văn để mọi người đọc qua cho biết:

[Trang 1, Chương I: Nhân duyên tạo luận] “… Ngày nay, đứng trước ‘rừng Phật học’ của nhiều tông phái trong Đạo Phật và đứng trước ‘rừng Thiền học’ do các tông phái trong Đạo Phật chủ trương, người con Phật thuần thành, có quyết tâm tìm pháp tu để chính mình tự kinh nghiệm an tịnh nội tâm, hài hoà thân tâm, và phát huy trí huệ tâm linh thật là điều vô cùng khó khăn. Chỉ vì phần lớn, Phật học và Thiền học hiện nay, tuy có mang danh nghĩa là Phật giáo, nhưng tinh thần và chủ trương thì hoàn toàn khác hẳn với tinh thần và chủ trương của Phật Thích Ca thuở xưa.
Thí dụ, thuở xưa Đức Phật thành đạo bằng 2 phương tiện đặc sắc là Định và Huệ. Cả hai phương tiện đó đều đặt trên cơ sở tâm như, hoặc còn gọi là “tâm bất động”. Tâm đó, chúng tôi xếp là tâm linh trong đạo Phật. Ngày nay, không ai chú trọng đến 2 phương tiện đặc sắc đó nữa. Hơn 2000 năm qua, nhiều bộ phái Phật giáo chỉ nhắm khai triển 2 phương tiện bình thường là Quán và Chỉ, hoặc Chỉ Quán. Chỉ riêng các bộ phái trong Đại chúng bộ, họ khai triển phần tinh ba Giáo pháp là Không tánh (Śūnyatā) và Như tánh (Tathatā). Họ chỉ bày đến nơi rốt ráo.”

Thầy này không biết ý nghĩa nguyên thuỷ của ba từ Chỉ, Quán và Định như thế nào cả. Chỉ (skrt. śamatha, pā. samatha) đồng nghĩa với Định (skrt., pā. samādhi), và Chỉ-Quán (skrt. śamatha-vipaśyanā/-vidarśanā, pā. samatha-vipassanā) đồng nghĩa với Định-Huệ, như quyển từ điển Phật giáo Pali của Nyanatiloka cho thấy:

    •samatha-vipassanā
    —‘Gemütsruhe’ und ‘Hellblick’, sind identisch mit Sammlung (siehe samādhi) und Wissen (siehe paññā) und bilden die 2 Gebiete der geistigen Entfaltung (siehe bhāvanā). Xem nguồn chỗ này.
—‘tranquillity and insight’, are identical with concentration (samādhi, q.v.; s. prec.) and wisdom (paññā, q.v.), and form the two branches of mental development (bhāvanā, q.v.). Xem nguồn chỗ này.

Những lời dao to búa lớn bên trên không khác gì những phát rắm nếu người đọc biết được cơ sở giáo lí của tác giả. Quyển sách với nội dung “nửa sự thật” này thật ra không đáng được nhắc đến, nhưng sau khi đọc được câu nêu “thành tích”

“Chúng tôi đã mở ra được 62 khoá Căn bản, hoàn tất 12 khoá Trung cấp Bát nhã, 3 khoá Tâm lý học Phật giáo, 2 khoá Giáo Thọ: trong nước và ngoài nước Mỹ”.

và có liên lạc trực tiếp với một số người học theo cách Thiền của thầy này cũng như thấy “thành tích” tu học của họ sau gần 10 năm, tôi có hứng viết “thọc gậy” để “bánh xe phi pháp” này tạm dừng hoặc ít nhất là gẫy vài cây căm, không lăn đi xa nữa.